Ұлттық құрылтайдың V отырысы: саяси жаңғыру мен конституциялық реформалардың жаңа кезеңі
Қызылорда қаласында Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық құрылтайдың V отырысы өтті. Отырыс жұмысына Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қатысып, елдің одан әрі саяси, әлеуметтік-экономикалық және институционалдық дамуының негізгі бағыттарын айқындайтын мазмұнды баяндама жасады. Бұл жиын Ұлттық құрылтайдың қазіргі форматтағы қызметін қорытындылаған маңызды кезең ретінде өтті.
Соңғы жылдары Ұлттық құрылтай мемлекет пен қоғам арасындағы ашық диалогтың тиімді алаңына айналды. Бұған дейін құрылтай отырыстары 2022 жылы Ұлытауда, 2023 жылы Түркістанда, 2024 жылы Атырауда, 2025 жылы Бурабайда өткізілді. Әрбір отырыс сол кезеңдегі өзекті мәселелерді қамтып, елдегі реформаларға деген қоғамдық сұранысты біртіндеп қалыптастырды.
2026 жылғы отырыстың негізгі тақырыбы парламенттік реформа және Қазақстан Республикасының Конституциясына енгізілетін ауқымды өзгерістер болды. Мемлекет басшысы Қазақстанның саяси жаңғырудың жаңа кезеңіне аяқ басқанын атап өтіп, оның өзегінде парламентаризмді нығайту, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік пен тежемелік жүйені күшейту, сондай-ақ қоғамдық өкілдіктің рөлін арттыру тұрғанын айтты. Осы мақсатта конституциялық өзгерістерді әзірлейтін арнайы комиссия құрылатыны жарияланды. Оның құрамына қоғам өкілдері мен сарапшылар енеді. Комиссия ұсыныстарды жүйелеп, қорытынды жасап, референдум өткізу мерзімін айқындайды.
Отырыста айтылған негізгі бастамалардың бірі – Қазақстан Республикасында вице-президент институтын енгізу және оның мәртебесін Конституцияда бекіту. Президенттің айтуынша, бұл қадам мемлекеттік басқару жүйесінің тұрақтылығын арттырып, өкілеттіктердің нақты бөлінуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар президенттік институттың жетекші рөлі сақталады. Вице-президентті тағайындау Президенттің ұсынысы бойынша Парламенттің келісімімен жүзеге асырылмақ.
Парламенттік реформа аясында заң шығарушы органның өкілеттіктерін кеңейту ұсынылды. Атап айтқанда, маңызды мемлекеттік институттар мен Жоғарғы сот судьяларын тағайындау кезінде Парламенттің рөлін күшейту көзделіп отыр. Мемлекет басшысы Парламентке өту үшін бес пайыздық шекті сақтауды қолдап, заң шығарушы орган бірдей әрі ортақ сайлау қағидаттары негізінде қалыптасуы тиіс екенін атап өтті. Арнайы квоталардан, оның ішінде Президент квотасы мен Қазақстан халқы Ассамблеясының квотасынан бас тарту ұсынылды.
Институционалдық тұрғыдан алғанда, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы Ассамблеясының тарихи миссиясы аяқталғаны жарияланып, олардың орнына Халық кеңесін құру ұсынылды. Жаңа орган барлық этностардың, өңірлер мен қоғамдық топтардың өкілдігін қамтамасыз ететін жоғары консультативтік орган болмақ. Халық кеңесінің мәртебесі, қалыптасу тәртібі мен өкілеттіктері Конституцияда және арнайы конституциялық заңда айқындалады деп жоспарлануда.
Мемлекет басшысы сөзінде заң үстемдігі, қоғамдық қауіпсіздік және әлеуметтік әділеттілік мәселелеріне де ерекше назар аударды. Мемлекеттік шығыстарды басқаруда ашықтықты қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейту, заң бұзушылықтар үшін жауапкершіліктің бұлтартпастығы басты міндет ретінде белгіленді. Сонымен қатар балалар мен әйелдердің құқықтарын қорғау, отбасы институтын нығайту және дәстүрлі құндылықтарды сақтау қажеттігі атап өтілді.
Экономикалық мәселелерге қатысты Президент елдің макроэкономикалық тұрақтылығын атап өтіп, Қазақстанның бәсекелік артықшылықтарын толық іске қосу қажеттігін айтты. Энергетика, логистика және транзиттік әлеуетті дамыту, сондай-ақ салық саясатын қоғам пікірін ескере отырып жетілдіру басым бағыттар ретінде айқындалды.
Отырыста мәдениет, тарихи мұра және ұлттық бірегейлік тақырыптарына да ерекше көңіл бөлінді. Театрлар мен музейлерді дамыту, креативті индустрияны қолдау, президенттік кітапханалар салу және ұлттық мәдени мұраны цифрландыру бастамалары қоғамның рухани негізін нығайтуға бағытталғаны атап өтілді.
Қорытындылай келе, Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайдың елдегі реформаларды ілгерілетуде маңызды рөл атқарғанын атап өтті. Қызылордадағы V отырыс осы кезеңнің аяқталғанын және қоғамдық өкілдік пен мемлекеттік басқарудың жаңа институционалдық моделіне өтуді айқындады. Отырыста жарияланған бастамалар Қазақстанның ұзақ мерзімді даму бағытын айқындап, алдағы конституциялық және парламенттік өзгерістерге берік негіз қалады.
